Amersfoort 750 jaar: toen en nu
Amersfoort komt als eerste voor in een oorkonde uit 1028. Daarin wordt gesproken over Amersfoirde. Het is een kleine nederzetting bij een doorwaadbare plaats (voirde) door rivier de Eem (vroeger Amer). Steeds meer ambachts- en kooplieden vestigen zich rond deze plaats, een kruispunt van handelswegen. Ter bescherming van de nederzetting bouwen bewoners een aarden wal en leggen er een gracht omheen.

Stadsrechten
Op 12 juni 1259 krijgt Amersfoort in ruil voor kasteel ‘Heerlijkheid Stoutenburg’ stadsrechten van de bisschop van Utrecht en daarmee een eigen bestuur. Een stenen muur met land- en waterpoorten beschermt rond 1300 het stadsgebied. Van deze eerste ommuring is alleen nog een restant van de Kamperbinnenpoort over. Het gebied binnen de muren blijkt al snel te klein. In de 14e eeuw is de welvaart zo hoog, dat het inwonertal fors toeneemt. Een tweede muur wordt gebouwd. Op de fundamenten van de oude muur komen huizen. Deze zogeheten Muurhuizen staan nog altijd in de binnenstad.

Bedevaartsoord
In de Middeleeuwen groeit Amersfoort uit tot een echte stad. De handel in textiel en bier, en later in turf en tabak, maakt van de stad een regionaal centrum. De economische bloei wordt versterkt door de komst van veel pelgrims. Zij komen voor het Mariabeeldje dat in 1444 gevonden is. Met het geld dat de pelgrims inbrengen wordt de Onze Lieve Vrouwetoren (Lange Jan) gebouwd. Lees het mirakelverhaal van Thera Coppens.

Economische terugval
In de 16e eeuw gaat het op economisch gebied veel minder. De groei van het aantal inwoners stagneert en in het begin van de negentiende eeuw wonen er in Amersfoort nog maar zo’n 8.000 mensen. Halverwege de 19e eeuw breken de inwoners grote delen van de muren en poorten af. Arme mensen worden zo van werk voorzien en van de stenen worden straten, pleinen en wegen verhard. Koning Willem II weet te voorkomen dat ook de Koppelpoort, Monnikendam, Kamperbinnenpoort en een restant van de stadsmuur verdwijnen.

Groeistad
Aansluiting bij het spoorwegennet en de bouw van twee kazernecomplexen in de tweede helft van de 19e eeuw trekken veel nieuwe inwoners en industrieën aan. De werkgelegenheid in fabrieken en de bouw neemt toe. Vanwege het grote woningtekort na de Tweede Wereldoorlog worden veel nieuwe wijken gebouwd. In 1980 krijgt Amersfoort van het Rijk de status groeistad. Taakstelling is onder meer 15.000 nieuwe woningen te realiseren. De architectuurwijk Kattenbroek en wijk Nieuwland zijn daarvan het resultaat. Op voetgangerslichten in Amersfoort verschijnt Sofie voor het eerst.

Uitbreiding
Tot 2016 groeit Amersfoort door naar zo’n 160.000 inwoners. De groei komt vooral tot stand door de bouw van de wijk Vathorst (totaal 11.000 woningen) ten noorden van de A1. Er komen diverse voorzieningen, zoals sportvelden, scholen, bedrijventerrein, winkels en een station. Ook rond het centrum wordt gebouwd. In het gebied ten oosten van het centraal station, het Eemkwartier, komen zo’n 750 woningen. Het nieuwe Eemplein met culturele voorzieningen, zoals bioscoop, muziekschool en bibliotheek, en de stadshaven Eemhaven Amersfoort verrijzen nabij het centrum. Vlak bij het nieuwe Eemplein staat het tijdelijke paviljoen voor Amersfoort 750. Het paviljoen is het hoofdkwartier en festivallocatie van het feestjaar 2009.

Kasteel ‘Heerlijkheid Stoutenburg’: toen en nu
750 jaar geleden lag er aan de oostkant van Amersfoort, waar verschillende beken uit de Gelderse Vallei samenstromen, een kasteel: ‘Heerlijkheid Stoutenburg’. In ruil voor de beschikking over dit kasteel verleende de toenmalige bisschop van Utrecht (Hendrik van Vianden) stadsrechten aan Amersfoort.

Dit kasteel en ook de twee latere kastelen werden verwoest. Op dit moment loopt er een weg dwars over het historische kasteelterrein en staat er een boerderij uit de jaren '50 en een schuur. Het kasteelterrein en het enorme landgoed dat er omheen lag is nauwelijks als zodanig herkenbaar. Stichting Het Utrechts Landschap wil de Heerlijkheid Stoutenburg en het historische landgoed van ruim 100 ha herstellen tot een landgoed waar de historie herleeft, de natuur de ruimte krijgt en mensen kunnen genieten.

Het kasteelpark wordt in Engelse stijl hersteld met bloemrijke gazons, vijvers en boompartijen en in het beekdal maakt landbouwgrond plaats voor bloemrijk hooiland. Het koetshuis wordt ingericht tot recreatief- en educatief informatiecentrum en er worden nieuwe wandelpaden in het gebied aangelegd. Het lange termijnperspectief is een ‘robuuste ecologische verbindingszone’ tussen Veluwe en Utrechtse Heuvelrug, dwars door de Gelderse Vallei, waardoor in de toekomst edelherten zelfstandig de Heuvelrug kunnen bereiken. Amersfoort 750 is via bisschop Hendrik van Vianden historisch verbonden met de ‘Heerlijkheid Stoutenburg’.

Koninklijke Landmacht in Amersfoort
De Koninklijke Landmacht ondersteunt Marathon Amersfoort. De Landmacht heeft een lange relatie met de stad Amersfoort, die terug gaat naar 1840. Lees een verslag over de relatie. (Tekst: Robert Witsen, Ministerie van Defensie)

Archief Eemland
De website van Archief Eemland bevat een groot aantal foto’s van het jubileumfeest in 1959. De foto’s geven een levendig beeld van de sfeer in de stad en de activiteiten die er waren in 1959. Amersfoort was maandenlang ondergedompeld in één groot historisch spektakelstuk waarin jong en oud in historische klederdracht door de stad liep. Er werden zelfs huwelijken gesloten in klederdracht, waarbij wethouder C. van Zwol als ambtenaar van de burgerlijke stand (met pruik op) het nieuwbakken echtpaar Maarten en Mieke Duiven-Mulder toesprak. Het bruiloftsmaal van Woutertje (Willy) van Essen en Nico Eijbergen werd zelfs aan lange tafels in de Bloemendalsestraat genuttigd.

Reclame-ontwerper Dick Meester ontwierp van hout en board eeuwfeestpoorten, die weer als vanouds op hun plek stonden, zoals de Slijkpoort en de Bloemendalse poort. En wat dacht u van Sint Joris op een Vespa-scooter. Tijdens de eeuwfeesten werd een scooterfestival georganiseerd waaraan honderden Vespa-rijders deelnamen. De held zit, gehuld in historisch kostuum, op een scooter. Pijprookwedstrijden, zaklopen, gekostumeerd bal, voetbalwedstrijden, historische optochten, het plezier spat van de gezichten van de Amersfoorters af. Bekijk de website van Archief Eemland om te zien hoe zo’n stadsfeest vijftig jaar geleden werd gevierd.

Relevante links
www.archiefeemland.nl
www.tijdbalk-amersfoort.nl
www.utrechtslandschap.nl